Juridisch geneuzel

De Nationale Ombudsman heeft een belangrijke rol bij het platslaan van de gevolgen van het gedrag van overheden. De kloof tussen (rijks)overheden en burgers is gigantisch en lijkt alleen maar te groeien. Als het werkelijk pijnlijk is, wordt het tijd om dat zo duidelijk mogelijk te benoemen. En dat doet onze Nationale Ombudsman:

Als jurist vind ik dit fantastisch. Het recht, juridische kaders, je hebt het nodig om een ingewikkelde maatschappij te laten functioneren. Maar het mag geen maatschappelijke belemmering worden. En in Groningse gasdossier is het dat te vaak wel. Mensen worden vermalen in ingewikkeld stelsel dat door juristen in opdracht van bestuurders is geschapen. Juristen hebben helaas nog wel eens de neiging om zaken juridisch zo goed mogelijk te regelen, 'dicht te spijkeren'. Dan krijg je een juridisch keurslijf waarin burgers nauwelijks nog kunnen ademhalen. Onleesbare (en onwerkbare) contracten en regels zijn te vaak het resultaat. Het is juridisch ongetwijfeld heel goed en veilig, maar de maatschappij heeft er niet zoveel aan.

Ik vind het geweldig dat onze Nationale Ombudsman, die zelf ook jurist is, nu eens geen blad voor de mond neemt. Het is nodig en het is ook nodig dat zowel de bestuurders als de juristen die voor het juridisch geneuzel verantwoordelijk zijn hier goede nota van nemen en hun gedrag aanpassen.

Het nadeel van de Gamma Voordeelpas

Enkele jaren geleden introduceerde Gamma de voordeelpas. Dat ging gepaard met de steeds maar weer herhaalde vraag van kassamedewerkers: "hebt u al een voordeelpas?". Nee, maar doe me maar zo'n ding.
Dat was iets te eenvoudig gedacht van mij. Het bleek dat ik mijn hele hebben en houden dan wel niet op straat moest gooien, maar toch wel op het stoepje van Gamma moest leggen, door middel van een aanvraagformulier. NAW, e-mailadres, geboortedatum, de hele rataplan.

Nu ben ik nogal zuinig op m'n persoonsgegevens. Die zijn van mij en ik verschaf ze alleen maar als het echt niet anders kan - of als het duidelijk in mijn voordeel is om dat te doen. Ik ken de Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp). Dus toen me bij de klantenservice het aanvraagformulier onder de neus werd geduwd begon ik eerst de voorwaarden te lezen. De servicemedewerker verbaasde zich hierover, want er stond toch niets bijzonders in, vond hij. Op dat punt was ik 't niet met 'm eens. Het bleek namelijk dat ik hoe dan ook, te allen tijde, mijn hele hebben en houden op het stoepje van Gamma moest leggen. Als ik niet wilde dat Gamma die gegevens registreerde, dan kon ik dat alleen achteraf schriftelijk aangeven.

Ik stelde voor om beide partijen werk te besparen door het invullen van het formulier maar achterwege te laten. Zo hoefde Gamma mijn gegevens niet te registreren en ik hoefde er geen brief achteraan te sturen. Minder rompslomp, iedereen blij.
Dat was natuurlijk weer te eenvoudig gedacht. Ik moest en zou dat formulier compleet en naar waarheid invullen, anders zat er voor mij geen Gammapas in. Ruggespraak met het hoofdkantoor (formulebewaker Intergamma) veranderde er niets aan. Voor mij dus geen Gammapas, maar wel een deukje in m'n vertrouwen. Immers: waarom wil Gamma met alle geweld m'n persoonsgegevens hebben als ik er meteen bij vertel dat ze de registratie wat mij betreft mogen - nee: moeten, want dat schrijft de wet voor - schrappen? Het voelt gewoon niet lekker.

Een paar weken later was ik weer bij Gamma en de kassamedewerkster-du-jour vroeg weer of ik al een Gamma voordeelpas had. "Nee", zei ik, ietwat vermoeid, "ik heb geen Gammapas". "Wilt u een pas mee hebben?". "Nou vooruit, doet u maar". Ze gaf me pardoes een Gammapas. Ze gaf me er ook een registratieformulier bij, maar dat heb ik nooit ingevuld.

En zo kwam het dat ik enige jaren genoot van een anonieme en - naar nu blijkt - hoogst illegale Gammapas. Ik vertoonde bij elke aankoop braaf m'n pas en kreeg bonnetjes die enkele procenten korting in het vooruitzicht stelden op zaken die ik niet nodig had, of een euro korting als ik binnen korte tijd een grote besteding zou doen. Het was allemaal reuze lollig en interessant, maar niet zo nuttig. Althans niet voor iemand die z'n eigen consumptieve plan trekt. Ik twijfel er niet aan dat het nut voor Gamma heel groot is.

Ik merk hier even op dat op dat moment iedereen blij was: Gamma had mij een pas verschaft waarmee m'n hele koopgedrag getraceerd kon worden en mij de illusie was verschaft dat ik groot voordeel genoot - en ik had m'n persoonsgegevens niet verstrekt. We hadden beide ons doel bereikt. Er heerste vrede op aard', zogezegd. Maar niet voor lang.

Bij m'n laatste bezoek aan de plaatselijke Gammavestiging bleek dat m'n pas, waarschijnlijk door het vele gebruik, bijna in tweeën gespleten was. Zie de foto. De - toen nog vriendelijke - kassamedewerkster merkte het op en zei "zal ik 'm omruilen voor een nieuwe?". Ik voelde nattigheid, maar stemde toe. En ja hoor, daar kwam weer een registratieformulier. Of ik maar weer het hemd van m'n lijf op het stoepje van Gamma wilde leggen.
Ik zei dat ik een anonieme pas had. Nog voordat ik had kunnen uitleggen dat dat - als je de voorwaarden mag geloven - gewoon kan, snauwde de kassamedewerkster me toe dat dat onmogelijk is.

Hoewel ik er een enorme hekel aan heb als ik zeer stellig en ongefundeerd voor leugenaar wordt uitgemaakt, werd ik niet boos. Ik zei alleen maar "toch is het zo - en dat wil ik graag zo houden".
"Dat kan niet!", riep de kassamedewerkster in het bijzijn van een rijtje klanten dat achter mij stond te wachten, "hoe bent u aan die pas gekomen!?". Ik was verbaasd over de toon en ben nog steeds verbaasd dat ik niet alsnog boos werd.
Nog voordat ik iets kon zeggen zei de kassamedewerkster dat ze de pas moest innemen, want ik mocht geen anonieme pas hebben. Ik had afgerekend, stond al bijna buiten en zei "ik geloof dat ik 'm maar houd, als aandenken aan de tijd dat ik hier nog klant was. Goedemiddag!". Ik hoorde haar nog dreigend zeggen "dan ga ik nu…", maar ik heb niet meer naar d'r geluisterd en ben de winkel uitgelopen.

Wat nu van dit alles te denken?

Bovenal is m'n vertrouwen in (Inter)Gamma, dat al niet zo bijster groot was, tot onder het nulpunt gedaald. Gamma wil hoe dan ook, koste wat kost en met alle geweld de persoonsgegevens van elke Gammapashouder hebben. Omdat de Wbp voorschrijft dat elke geregistreerde kan verzoeken om z'n persoonsgegevens uit de registratie te verwijderen wordt die mogelijkheid achteraf geboden, maar er moet hoe dan ook eerst geregistreerd worden. Binnen is binnen, lijkt het devies van Intergamma.
Vervolgens blijkt er ten minste één Gammamedewerker te zijn die er heilig van overtuigd is dat een Gammapas zonder registratie onmogelijk kan bestaan en dat een desondanks anonieme pas (die helemaal niet kan bestaan) met ferme taal en dito handelingen bestreden moet worden. Daarvan breekt niet alleen mijn klomp, hij spat in duizend stukjes uiteen.

Wat is een verzoek aan Gamma op grond van artikel 36 Wbp dan nog waard? Ben ik even blij dat ik niet door Gamma's hoepel ben gesprongen.

Zelfs in Leiden snappen ze het niet

Dit soort bordjes kom ik betrekkelijk vaak tegen. Soms blog ik erover, maar heel vaak ook niet, omdat het nauwelijks nog opmerkelijk is.

Maar deze keer was het bijzonder opmerkelijk, want de foto maakte ik in de garderobe van het academiegebouw van de rijksuniversiteit te Leiden. Jawel, in het centrum van academisch Leiden, die intellectuele oase in de woestenij die Randstad heet. En wat het nog veel idioter maakte: ik was er voor een promotie van een jurist. Een civilist zelfs, iemand die zich heeft gespecialiseerd in het rechtsgebied waaronder ook aansprakelijkheid valt. Het moet niet gekker worden, zou de bekende geblondeerde Limburger roepen.

Voor wie de vorige afleveringen heeft gemist, even een samenvatting: niemand stelt zichzelf aansprakelijk, dat wordt altijd door anderen gedaan.

Ik vraag me hierbij af: hoe kan zoiets gebeuren? Natuurlijk kun je van een medewerker van het facilitaire bedrijf van de universiteit niet verwachten dat hij beseft dat hij juridische apekool op een bordje schrijft. Maar je mag van het juridisch-wetenschappelijk personeel en zelfs van rechtenstudenten toch wel verwachten dat ze geschokt of teleurgesteld zijn, of huilend van het lachen over de grond rollen. En dat ze het facilitair bedrijf even een beter tekstje aan de hand doen. Want dit, in deze omgeving, is een aanfluiting, laat dat duidelijk zijn.

'Het bestuur kan niet aansprakelijk gesteld worden'

Het is altijd verstandig om geen waardevolle spullen in je jas te laten zitten. Er zijn namelijk onverlaten met kleptomane neigingen die er niet met hun tengels vanaf kunnen blijven. In het licht van de voortwoedende trend om geen eigen verantwoordelijkheid meer te willen dragen, maar die altijd op anderen te willen afwentelen, is bijgaand plakkaat niet onbegrijpelijk. Als ik in het bestuur zat zou ik ook niet willen dat onverstandige jaseigenaren, die 'waardevolle spullen' in hun jas hebben laten zitten en daarmee voor de kleptomane onverlaten de kat op het spek hebben gebonden, hun eigen verantwoordelijkheid op het bestuur gaan afwentelen. Als je die aansprakelijkheid aanvaardt is het eind zoek. En wil er niemand meer in het bestuur.

Maar waarom dan weer zo'n knullig tekstje? Hoezo kan het bestuur niet aansprakelijk gesteld worden? Natuurlijk kan dat! Dat voorkom je niet met dit tekstje. Het ware duidelijker en zinvoller geweest als er had gestaan: 'deze garderobe wordt niet bewaakt - u maakt er op eigen risico gebruik van. Het bestuur aanvaardt geen aansprakelijkheid voor vermissing van jassen of waardevolle inhoud'. Of woorden van die strekking.

De directie stelt zich niet aansprakelijk

Ik heb er al es eerder over geblogd, maar ik blijf ze tegenkomen. Bordjes waarop directies (of 'wij') aankondigen dat ze zichzelf niet aansprakelijk stellen. Zou er ooit een directie zijn geweest die dat gedaan heeft, zichzelf aansprakelijk stellen? Natuurlijk zijn er aansprakelijkheidsstellingen van directies geweest, maar die vonden dan altijd plaats door anderen, die schade hadden ondervonden en van mening waren dat 'de directie' daar maar voor moest opdraaien. En dat willen die directies uiteraard niet, dus laten ze hun concierges dit soort bordjes ophangen.

Deze kwam ik tegen op de speelplaats van Museum Kinderwereld in Roden. Een bezoek waard, al was het alleen maar om de velocipedes en stelten waarop je kunt fietsen en lopen. En je nek breken, natuurlijk - vandaar dat bordje. Toen ik het stond te fotograferen kwam er een medewerker van het museum naast me staan. Hij vertelde dat dat bordje er natuurlijk niet voor niets hing, want ja, er gebeurde wel eens wat. Toen ik vroeg of de directie zich wel realiseerde dat ze zichzelf nooit aansprakelijk hoeft te stellen, maar dat een ander dat wel voor ze zal doen, keek hij me even vorsend aan en begon toen te glimlachen. “U bent zeker jurist?”, vroeg hij. Tsja.

"Wij stellen ons niet aansprakelijk"

Het blijft moeilijk. Hoe moet je nu aangeven dat je geen gezeur aan je kop wilt van lieden die hun spullen ergens achterlaten en slachtoffer worden van andere lieden die het niet zo nauw nemen met die spullen. Ze zitten er aan of, nog erger, ze nemen het mee.

Nou, dan bedenkt iemand dat je ervoor moet zorgen dat iedereen goed kan zien dat je geen gezeur wilt. Daarvoor heb je een bordje nodig waarop je dat uitlegt. En omdat je niet gewoon wilt of kunt opschrijven “geen gezeur over schade of vermissingen”, schrijf je iets zoals op nevenstaand bordje valt te lezen.

Dit bordje werd door een groep juristen aangetroffen in een kantoorgebouw te Groningen. Nadat ze waren bijgekomen van het lachen riepen ze in koor: “nee, dat aansprakelijk stellen doen wij wel voor u!”.

En het meest lachwekkende is: dit is geen uitzondering - het web staat er vol mee! En het staat nog veel voller met de evenzeer bizarre woordvolgorde 'stelt zich niet aansprakelijk'.